Betiko ihauteriak

CARNAVALES EN AOIZ

Hasta el Domingo de Quincuagésima por la tarde no comenzaban las carnestolendas de esta villa. Era entonces cuando las angostas calles del pueblo se transformaban en animado escenario del rico colorido carnavalesco. Según transcurrían las primeras horas vespertinas, el número de los jóvenes disfrazados o kaskabobos aumentaba en la vía pública, y otro tanto diremos acerca de la presencia de las jóvenes, de las mozas maskaritas.

IMG_0607Las maskaritas lucían falda de amplio vuelo y una chamba ajustada a la cintura. Calzaban zapatos, iban con llamativo sombrero y un velo algo grueso cubría las caras. Unas maskaritas señoreaban con un abanico y otras jugueteaban mojando sorpresivamente con agua a todo aquél que cruzaban en el paseo. Para ello se valían de un pequeño recipiente de goma oculto en la mano.

Los kaskabobos escondían el rostro tras un antifaz y una tela. Vestían calzón rayado de distintos colores y a juego con una camisa ablusonada, en cuyo interior y ajustadas a la cintura sonaban varias campanillas al menor movimiento del personaje carnavalesco. Los kaskabobos calzaban alpargatas y medias atadas debajo de la rodilla. El gorro era de traza de cono, y de este ttuntturro colgaban varias cintas del mismo color que el traje. En la mano llevaban un palo con una cuerda de la cual pendía una media o un calcetín lleno de trapos, al que denominaban bota. Con la bota golpeaban a quien se ponía a su alcance. Nada de particular, pues, que la exclamación ¡viene el kaskabobo con la bota! Se escuchase de manera tan generalizada como reiterativa en el transcurso de la intervención festiva de estos mozos disfrazados.

Al anochecer desaparecían los kaskabobos y las maskaritas y los mozos proseguían el Carnaval en la taberna.

IMG_0592El Carnaval del Martes principiaba asimismo por la tarde, con la presencia de las maskaritas y los kaskabobos. A la caída de la tarde descubrían el rostro y todos, maskaritas y kaskabobos, salían en cuestación, desperdigados y con la cesta para los huevos, la longaniza y el tocino. Al llegar a una casa en luto pasaban de largo.

Con el beneficio de la postulación y el vino y el pan que los pagaban rascando los respectivos bolsillos, cenaban en cuadrilla.

Los grupos de kaskabobos se repartían en las tabernas. Las maskaritas se reunían en varias casas particulares.

La cena de las maskaritas y los kaskabobos cerraba estas fiestas de invierno, que hacen historia hasta el año 1936, con el paréntesis de la guerra y recuperándose de nuevo en los años 60.

“Carnaval en Navarra”
Juan Garmendia Larrañaga
En Aoiz: José Iglesias Redín, 70 años, y María Imizcoz Hualde, 68 años. El 19 de septiembre de 1983.

Ihauterien ipuina

Agoitzen kale estu-estu bat dago…

Orain dela urte asko eta asko Agoizko jendearen bizimodua oso desberdina zen. Lantegirik ez zegoen, baina bai, berriz, zelai ederrak Oianzabalea mendiaren magalean. Horietan nekazariek uzta oparoak jasotzen zituzten. Gainera, Irati ibaia ondoan dagoenez, ez da inoiz ur eskasiarik izan. Jendea, gogor lan egin arren, lasai-lasai bizi zen, eta urtaro bakoitzak agintzen zuen egitekoa.

Neguan, Oianzabalea zuri-zuri zegoenean, etxe barrura sartzen ziren. Batzuek behiak, zerriak, oiloak eta abar zaintzen zituzten eta beste batzuek, berriz, guztientzako beharrezko tresnak eta lanak egiten zituzten: oihala ehundu, larrua jorratu, eltzeak egin, artilea irun, zura landu, kandelak egin eta gauza pilo bat gehiago. Gauean, lan guztiak bukatutakoan, familiak sutondoan biltzen ziren, eta hor gustura aritzen ziren kontu kontari.

Uda heltzen zenean kalera ateratzen ziren lanera nahiz ongi pasatzera. Haurrak ibaira joaten ziren bainatzera. Gizonak, goizez, soro eta zelaietan aritzen ziren garia jasotzen eta ardiak zaintzen. Arratsalde partean, batzuk baratzetara joaten ziren eta beste batzuek bildutako uzta jotzen zuten gari-aleak lortzeko. Emakumeak etxearen aurrean esertzen ziren laboreak egiten eta, bitartean, haur txikienak haien ondoan jolasean aritzen ziren. Gauean ere, lan guztiak bukatutakoan, ilargia eta freskoarekin batera, berriro atarira ateratzen ziren eta bertan solasean aritzen ziren auzokideekin.

Garai hartan Agoitzen lau auzo zeuden: Irigoien, Iribarren, Iriarte eta Plaza. Auzo horietako kaleak estu-estuak ziren.
Eskerrak autorik ez zegoen, ez baitziren sartuko! Han bakarrik zaldiak, astoak eta gurdiak ibiltzen ziren. Plazako auzoan merkatua egiten zen astean behin. Bertan, artisauek beren lanak saltzen zituzten eta nekazariek baratzetatik jasotako barazkiak.

Plaza horren ondoan kale estu-estu bat zegoen, non haurrak jolasten ziren eta maiteminduak esertzen ziren erdian zegoen egurrezko banku zahar batean. Orain inork ez daki kale hori zein den, nola deitzen zen, ezta existitzen den ere, beti itxita ezagutu dugulako. Berehala jakingo duzue zergatik.

Garai hartan jendeak gogor lan egin behar zuela esan dugu jada. Baina dena ez zen lana, ez. Urtean zehar zenbait festa eta jai-egun zeuden: San Isidro, San Migel, inauteriak eta gehiago. Orain ez bezala, inauteriak ospakizun handia ziren, eta neska-mutilek lau egun horiek gogotsu aprobetxatzen zituzten horien ondoan bazeudelako berrogei egun, zeinetan, elizak aginduta, ezin baitzen festarik egin.

ihauteriakipuina

Marrazkia: Alfredo León

Inauteriak iritsi baino lehen, gazte guztiak etxeetako sabaietara igotzen ziren mozorroak egiteko oihal zaharren bila. Mutilek, edo Kaskaboboek, honakoa osatu behar zuten: bi koloretako prakak eta alkandora, eta buruaren gainean eramateko zintaz beteriko kartoizko kukurutxoa. Horretaz gain, kaskabiloak eramaten zituzten gerritik zintzilika eta eskuan puxika bat, galtzerdi zaharrez egina, haurrak jotzeko erabiltzen zutena. Neskak, edo Maskaritak, berriz, loredun soinekoekin janzten ziren. Buruan txano ikusgarriak zeramatzaten, lastozkoak eta koloretako zintza ikusgarriak zintzilik zituztenak. Eskuan urez beteriko langargailu bat eraman behar zuten. Kaskaboboek zein maskaritek aurpegia estaltzen zuten, inork ez ezagutzea baitzen inauterietako gauzarik dibertigarriena. Horretarako mutilek maskara bat jartzen zuten eta neskek txanotik zintzilikatutako errezela.

Maskaritak eta kaskaboboak gisa horretan jantzita ateratzen ziren. Karrikadantzan joaten ziren, eta poliki-poliki herri osoa hartzen zuten. Haurrak kaskaboboengana hurbiltzen ziren honakoa oihukatuz: “Kaskabobo ziributero, aupa Botero!”, eta ziztu bizian atera eta edonon ezkutatzen ziren ez harrapatzeko eta kolperik ez jasotzeko.

Iluntzean maskarak kendu eta etxez etxe joaten ziren pusken bila. Arrautzak, txistorra eta urdaia ematen zizkieten eta horrekin afaria prestatzen zuten. Kalez kale, eskean, korrika, afaltzen eta dantzan ematen zuten larunbatetik astearte arte.

Behin batean, inauterietako astearte hotz batean, maskaritak eta kaskaboboak kanpoan zeuden oraindik gaua heldu zenean. Haurrak etxera joanda bazeuden ere, zarata handia zegoen, ilunarekin festaren algara ozenago entzuten baitzen. Batbatean, garrasi bat entzun zen eta haren oihartzuna herri osora zabaldu zen. Ikara nagusitu zen eta jendeak dardara nabaritu zuen hezurretaraino.

Maiteminduak elkartzen ziren kale hartatik zetorren oihua, eta guztiak hara abiatu ziren zer gertatzen zen jakitera. Zerbait txarra, oso txarra, gertatu zen: norbait hil zuten.

Hori gertatu eta gero herritar guztiak Agoizko epaitegian bildu ziren hilketa argitzeko. Galdeketa hasi zen, baina ordu batzuk geroago ezer argitu ez zenez, epaileak hitza hartu eta honela esan zuen:

– Gertatu dena ikusita eta zuen hitzak entzunda, inork ez dakienez hildakoa nor den, nork hil duen eta noiz, nola eta zergatik gertatu den, horrelakorik berriro gerta ez dadin… Belena Botikaria edo hobe esanda botikaria etxartea ixteko agindua ematen dut.

Esandakoa betetzeko, hurrengo egunean goiz-goizetik gizon batek kalearen zoruko harriak aprobetxatuz horma altu bi eraiki zituen kale horren bi muturretan, eta modu horretan betiko itxita gelditu zen.

Gaur egun, oraindik ere, inork ez daki nor zen, nork egin zuen, nola eta zergatik gertatu zen. Gauza bakar bat dakigu: Merkatuko plazaren ondoko kale horretan gertatu zela. Horregatik, inauterietan, kontatutakoa gogorarazteko kalea irekitzen da eta gertaeraren alegiazko bi protagonistak ateratzen dira: Zirikio eta Kapusai. Horietatik ere ez dakigu zein den gaizkilea eta zein hildakoa. Inauterien bukaeran biak erretzen dira, eta modu horretan kalearen giro txarra garbitzen da hurrengo urte arte.

Egilea: Karrika Euskara Taldea
Agoizko Dantzari Taldea

Ihauterien soinua

Urtero, ihauterietan, soinu hau entzuten da Kaskabobo eta Maskariten kalea ireki baino lehen.